Alle artikelen
Business-analyse
5
min leestijd
Procesbeschrijving maken: wat erin staat en hoe je hem bijhoudt

Thom Uffing

Een procesbeschrijving maken betekent een heel proces in tekst vastleggen: doel, scope, aanleiding, rollen, stappen, input en output, beslisregels, uitzonderingen, eigenaar en versie. De procesbeschrijving vervangt het procesmodel niet. Het is de tekst bij het model en die legt vast wat een diagram alleen niet laat zien, zoals waarom het proces bestaat en wie het bijhoudt.
De vraag bij de eerste review
Het procesmodel staat op het scherm en de klant herkent de stroom. Dan vraagt de proceseigenaar: "Waar staat wie een uitzondering mag goedkeuren? En welke versie is dit eigenlijk?"
Het model laat zien dat er een uitzondering is en welke lane die afhandelt. Het zegt niet waarom die regel er is, wat als uitzondering telt of wie beslist als de regel verandert. Die informatie komt meestal in een procesbeschrijving terecht: een document dat de klant kan lezen zonder BPMN te kennen en dat een auditor of nieuwe teamleider als naslag gebruikt.
Procesbeschrijving, procesmodel, procedure en werkinstructie
De begrippen lopen in elkaar over en organisaties gebruiken ze verschillend. Een gebruikelijk onderscheid is:
Procesmodel: de stroom over de rollen heen, met taken, beslissingen en overdrachten. Meestal in BPMN 2.0.
Procesbeschrijving: de tekst bij het model. Die beschrijft het hele proces, de context en de afspraken eromheen.
Procedure of SOP: wie wat doet en wanneer om het proces uit te voeren, vaak over meerdere rollen heen.
Werkinstructie: hoe je één taak in detail uitvoert, soms met schermen en veldnamen. Zie werkinstructie maken uit je procesmodel.
Zo bekeken beschrijven het model en de procesbeschrijving beide het proces zelf: het model laat de stroom zien en de beschrijving voegt het doel, de redenen en de afspraken toe. Procedures en werkinstructies liggen een niveau lager en beschrijven hoe het werk wordt uitgevoerd.
Wat er in een procesbeschrijving staat
Doel: waarom het proces bestaat en welk resultaat het oplevert.
Scope: waar het proces begint en eindigt en wat er bewust buiten valt. Een SIPOC die je aan het begin van het traject maakt, bevat hier al het meeste van.
Aanleiding: de gebeurtenis die het proces start, zoals een binnenkomend verzoek, een datum of een signaal uit een ander proces.
Rollen: wie erbij betrokken is en waar elke rol verantwoordelijk voor is.
Stappen: de hoofdstappen op volgorde, op het niveau van de taken in het model. Hoe je elke stap precies uitvoert, hoort in procedures en werkinstructies.
Input en output: welke documenten, gegevens en systemen het proces gebruikt en wat het oplevert.
Beslisregels: de voorwaarden achter elke beslissing in het model, volledig uitgeschreven.
Uitzonderingen: wat er gebeurt als iets afwijkt van de normale route en wie dat oppakt.
Eigenaar: wie verantwoordelijk is voor het proces en wijzigingen goedkeurt.
Versie: versienummer, datum en de versie van het model waar de beschrijving bij hoort.
Sommige organisaties voegen prestatie-indicatoren, risico's en beheersmaatregelen of gerelateerde processen toe. Dat is gebruikelijk bij kwaliteitsmanagement en audits.
Hoe je de input verzamelt
Begin bij wat er al is. Beleid, oude procedures, formulieren, systeemschermen en standaardmails bevatten vaak de beslisregels en de input en output. Lees je die eerst, dan worden de interviews korter en concreter.
Interview de mensen die het werk doen. Een procesinterview per rol levert de stappen, de overdrachten en de uitzonderingen op die nergens op papier staan. Hoe je een bestaand proces in één keer in kaart brengt, lees je in as-is-processen in kaart brengen.
Spreek de proceseigenaar apart. Doel, scope en de redenering achter beslisregels komen meestal van de eigenaar en niet van de mensen die de stappen uitvoeren.
Noteer tegenstrijdigheden als open vraag. Beschrijven twee bronnen dezelfde stap anders, schrijf dan beide op en beslis in de validatieronde in plaats van zelf te kiezen.
Schrijven naast het model
Een gebruikelijke volgorde is eerst het model bouwen en daarna de beschrijving per onderdeel schrijven, met het model als inhoudsopgave. De taaknamen in de tekst zijn dezelfde als in het model. Elke beslisregel verwijst naar de gateway waar hij bij hoort. Elke uitzondering verwijst naar het pad in het model waar die wordt afgehandeld.
Zo blijven tekst en model op één lijn. Een lezer kan tussen beide wisselen zonder te hoeven vertalen. Een reviewer kan controleren of elke gateway een uitgeschreven regel heeft en of elke stap uit de tekst ook in het model staat.
Actueel houden
Procesbeschrijvingen raken vaak verouderd doordat ze op een andere plek staan dan het model. Een paar gewoontes helpen:
Eén eigenaar voor model en beschrijving samen, zodat een wijziging in het ene leidt tot een controle van het andere.
De modelversie in de beschrijving, zodat een lezer ziet welk model de tekst beschrijft.
Een wijzigingslog met datum, wijziging en wie die heeft goedgekeurd.
Een vast reviewmoment, bijvoorbeeld eens per jaar of na elke proceswijziging, wat het eerst komt.
Valkuilen
Het model in proza herhalen. Een beschrijving die alleen de stappen opsomt, voegt weinig toe. De waarde zit in het doel, de beslisregels, de uitzonderingen en het eigenaarschap.
Niveaus door elkaar. Uitleg per veld hoort in een werkinstructie en niet in de procesbeschrijving.
Beslisregels zonder bron. Weet niemand waar een regel vandaan komt, dan is het de moeite waard om het de eigenaar te vragen voordat je hem als feit opschrijft.
Geen koppeling met de modelversie. Zonder die koppeling is later lastig te zien of tekst en model nog hetzelfde proces beschrijven.
Wanneer je hem kunt overslaan
Voor een eenvoudig proces met één of twee rollen en weinig beslissingen kan een goed geannoteerd model genoeg zijn. Een aparte procesbeschrijving is het nuttigst als het proces wordt geaudit, als er meerdere afdelingen bij betrokken zijn, als mensen zonder BPMN-kennis hem moeten lezen of als het proces vaak verandert en de afspraken moeten worden vastgelegd.
Hoe ModelMatic het doet
In ModelMatic begin je bij stakeholderinterviews en bestaande documenten. ModelMatic werkt de input uit en bouwt er een BPMN-procesmodel van, waarin elke stap naar zijn bron verwijst. Punten die nog onduidelijk zijn, komen als open vragen klaar te staan voor de validatieronde. Uit het gevalideerde model genereert het de werkinstructie, de RACI-matrix en de requirements, zodat de documenten rond het model van dezelfde versie uitgaan.
Bij Bovemij kostte een procesbeschrijving normaal zo'n vier weken. Met ModelMatic is die in ongeveer twee weken klaar.
Plan een demo en zie hoe een interview een gevalideerd procesmodel wordt, met de documentatie eromheen.




